Vì sao tầm soát khác với đi khám khi có bệnh

Tầm soát là một trong những khái niệm y tế bị hiểu sai nhiều nhất.

Tầm soát là gì

• Làm xét nghiệm khi chưa có triệu chứng
• Tìm bệnh ở giai đoạn sớm
• Áp dụng cho nhóm dân số nhất định
• Theo lịch định kỳ
• Khác với khám khi có triệu chứng

Người khoẻ mạnh đi làm xét nghiệm là điều nghe có vẻ ngược nhưng lại rất hợp lý.

Vì sao nó hoạt động

• Nhiều bệnh có giai đoạn sớm không triệu chứng
• Giai đoạn đó có thể kéo dài nhiều năm
• Điều trị ở giai đoạn sớm hiệu quả hơn nhiều
• Phát hiện qua triệu chứng thường là đã muộn
• Tầm soát bắt được khoảng thời gian đó

Khoảng thời gian bệnh có mặt mà chưa gây triệu chứng là cơ hội duy nhất.

Điều kiện để tầm soát có ý nghĩa

• Bệnh phải đủ phổ biến
• Phải có giai đoạn sớm phát hiện được
• Phải có xét nghiệm đủ chính xác
• Xét nghiệm phải chấp nhận được với người khoẻ
• Điều trị sớm phải cho kết quả tốt hơn
• Không phải bệnh nào cũng thoả mãn

Đây là lý do không có chương trình tầm soát cho mọi loại bệnh.

Hạn chế của tầm soát

• Không có xét nghiệm nào chính xác tuyệt đối
• Có thể có dương tính giả
• Có thể có âm tính giả
• Có thể phát hiện bệnh không bao giờ gây hại
• Dẫn tới can thiệp không cần thiết ở một số người

Hiểu cả hạn chế giúp không hoảng loạn khi kết quả bất thường.

Về dương tính giả

• Kết quả gợi ý bất thường nhưng không có bệnh
• Dẫn tới lo lắng
• Dẫn tới xét nghiệm thêm
• Là cái giá của việc tầm soát rộng
• Đa số kết quả bất thường ban đầu là loại này

Phần lớn người có kết quả bất thường cuối cùng không có bệnh.

Về âm tính giả

• Kết quả bình thường nhưng thực tế có bệnh
• Có thể do làm quá sớm
• Có thể do hạn chế của xét nghiệm
• Đây là lý do có triệu chứng thì vẫn phải đi khám
• Kết quả bình thường không phải giấy bảo đảm

Kết quả tầm soát bình thường không có nghĩa là bỏ qua triệu chứng mới xuất hiện.

Có triệu chứng thì khác

• Có triệu chứng thì đi khám ngay
• Không chờ tới lịch tầm soát
• Đây là chẩn đoán chứ không phải tầm soát
• Cách tiếp cận khác hoàn toàn
• Nói rõ triệu chứng khi đi khám

Nhầm hai việc này là lý do một số người chờ nhiều tháng với triệu chứng rõ.

Vì sao dễ trì hoãn

• Đang khoẻ nên thấy không cần
• Bận và coi là việc thứ yếu
• Sợ kết quả
• Ngại thủ tục
• Không biết mình cần tầm soát gì
• Không có ai nhắc

Chính vì đang khoẻ nên tầm soát mới có ý nghĩa, và cũng vì thế nên nó dễ bị hoãn.

Về lịch tầm soát

• Khác nhau theo bệnh
• Khác nhau theo độ tuổi
• Khác nhau theo yếu tố nguy cơ
• Khác nhau theo nơi và khuyến cáo địa phương
• Hỏi bác sĩ về lịch phù hợp với mình

Không có một lịch chung áp dụng cho tất cả mọi người.

Yếu tố nguy cơ thay đổi lịch

• Tiền sử gia đình
• Một số yếu tố di truyền
• Tiền sử bệnh của bản thân
• Lối sống
• Người nguy cơ cao có thể được tầm soát sớm hơn
• Nói rõ tiền sử gia đình khi đi khám

Tiền sử gia đình là thông tin quan trọng mà nhiều người không nghĩ tới việc nói.

Khi kết quả bất thường

• Không đồng nghĩa với có bệnh
• Thường cần xét nghiệm xác nhận
• Hỏi rõ bước tiếp theo
• Không tự tra cứu rồi hoảng
• Quan trọng nhất là không bỏ lịch theo dõi

Người bỏ theo dõi sau kết quả bất thường là nhóm mất nhiều nhất từ tầm soát.

Tầm soát không thay được gì

• Không thay được lối sống lành mạnh
• Không thay được tiêm phòng
• Không thay được việc đi khám khi có triệu chứng
• Là một phần trong bức tranh chung

Tầm soát tốt không bù được cho việc hút thuốc hay bỏ qua triệu chứng.

Cách duy trì

• Ghi lịch vào điện thoại
• Đặt hẹn lần sau ngay khi khám xong
• Giữ lại kết quả các lần
• Hỏi bác sĩ khi nào cần làm lại
• Coi đây là việc định kỳ như mọi việc khác

Đặt hẹn ngay khi vừa khám xong là cách đơn giản nhất để không quên.

Cách nghĩ thực tế

• Tầm soát làm khi chưa có triệu chứng
• Có triệu chứng thì đi khám ngay
• Kết quả bất thường thường không phải bệnh
• Kết quả bình thường không phải giấy bảo đảm
• Hỏi bác sĩ về lịch phù hợp với mình

Nội dung này mang tính thông tin chung; lịch tầm soát cụ thể do bác sĩ tư vấn.

Câu hỏi thường gặp