Nhận kết quả xét nghiệm mà không hiểu là nguồn của rất nhiều lo lắng không cần thiết.
Về khoảng tham chiếu
- Được xây dựng từ đa số người khoẻ mạnh
- Một tỉ lệ người khoẻ vẫn nằm ngoài khoảng
- Khác nhau giữa các phòng xét nghiệm
- Khác nhau theo tuổi và giới
- Không phải ranh giới giữa khoẻ và bệnh
Nằm ngoài khoảng tham chiếu một chút là chuyện khá thường gặp ở người khoẻ mạnh.
Vì sao cần bối cảnh
- Cùng một con số có ý nghĩa khác nhau
- Phụ thuộc triệu chứng
- Phụ thuộc tiền sử
- Phụ thuộc các chỉ số khác
- Bác sĩ đọc tổng thể chứ không từng con số
Đọc một con số tách rời khỏi bối cảnh là cách hiểu sai phổ biến nhất.
Sàng lọc và khẳng định
- Xét nghiệm sàng lọc thiết kế để không bỏ sót
- Nên chấp nhận một tỉ lệ dương tính giả
- Xét nghiệm khẳng định chính xác hơn
- Dương tính sàng lọc cần được khẳng định
- Đừng kết luận ở bước sàng lọc
Đây là thiết kế có chủ đích chứ không phải lỗi của xét nghiệm.
Về dương tính giả
- Kết quả gợi ý có nhưng thực tế không có
- Khá phổ biến ở xét nghiệm sàng lọc
- Càng ít phổ biến bệnh thì tỉ lệ này càng cao
- Là lý do cần khẳng định
- Gây lo lắng nhưng không phải chẩn đoán
Với bệnh hiếm, phần lớn kết quả dương tính ban đầu là dương tính giả.
Về âm tính giả
- Kết quả bình thường nhưng thực tế có bệnh
- Có thể do làm quá sớm
- Có thể do hạn chế của xét nghiệm
- Có thể do lấy mẫu sai vị trí
- Đây là lý do có triệu chứng thì vẫn phải khám
Kết quả bình thường không phải lý do bỏ qua triệu chứng rõ ràng.
Về thời điểm làm xét nghiệm
- Nhiều xét nghiệm có giai đoạn cửa sổ
- Làm quá sớm có thể chưa phát hiện được
- Một số chỉ số thay đổi trong ngày
- Một số chỉ số thay đổi theo chu kỳ
- Hỏi về thời điểm phù hợp
Thời điểm lấy mẫu ảnh hưởng tới kết quả nhiều hơn người ta nghĩ.
Những gì ảnh hưởng tới kết quả
- Ăn uống trước khi lấy mẫu
- Thuốc đang dùng
- Bệnh cấp tính gần đây
- Vận động mạnh trước đó
- Căng thẳng
- Nói rõ những yếu tố này với bác sĩ
Một đợt cảm cúm gần đây có thể làm nhiều chỉ số thay đổi tạm thời.
Về xu hướng theo thời gian
- Một kết quả đơn lẻ nói ít hơn nhiều kết quả
- Xu hướng tăng hoặc giảm có ý nghĩa
- Giữ lại kết quả các lần
- Mang theo khi đi khám
- So sánh với chính mình
Giữ lại kết quả qua nhiều năm có giá trị hơn nhiều so với một lần xét nghiệm.
Về tự tra cứu
- Tra cứu để hiểu thêm thì được
- Không tự kết luận
- Thông tin trên mạng không biết bối cảnh của mình
- Dễ dẫn tới lo lắng quá mức
- Mang thắc mắc ra hỏi bác sĩ
Tra cứu rồi mang câu hỏi đi hỏi khác hẳn với tra cứu rồi tự chẩn đoán.
Câu hỏi nên hỏi bác sĩ
- Kết quả này có nghĩa gì với tôi
- Có cần làm gì tiếp không
- Khi nào cần xét nghiệm lại
- Có cần xét nghiệm khẳng định không
- Dấu hiệu nào cần đi khám ngay
- Tôi có cần thay đổi gì không
Hiểu rõ kế hoạch trước khi ra về giúp giảm lo lắng hơn mọi lời trấn an.
Khi không hiểu kết quả
- Hỏi lại cho rõ
- Đề nghị giải thích bằng từ dễ hiểu
- Ghi lại điều bác sĩ nói
- Không ngại hỏi lại lần hai
- Có thể nhờ người đi cùng ghi giúp
Không hiểu mà gật đầu cho xong là thói quen nên bỏ.
Trong lúc chờ kết quả
- Biết trước khi nào có kết quả
- Biết cách nhận kết quả
- Hạn chế tra cứu triệu chứng liên tục
- Nói với người thân nếu thấy lo
- Giai đoạn chờ thường là lúc căng thẳng nhất
Biết trước ngày có kết quả giúp giai đoạn chờ dễ chịu hơn.
Khi kết quả thật sự bất thường
- Hỏi rõ mức độ
- Hỏi các lựa chọn
- Hỏi về thời gian và tiên lượng
- Có thể xin ý kiến bác sĩ khác
- Không quyết định vội
- Nhờ người thân đi cùng
Xin ý kiến thứ hai là quyền của người bệnh chứ không phải sự thiếu tin tưởng.
Giữ hồ sơ của mình
- Lưu kết quả các lần
- Chụp lại và lưu điện tử
- Ghi ngày và nơi làm
- Mang theo khi khám ở nơi mới
- Hữu ích trong nhiều năm
Một tập hồ sơ được lưu tử tế tiết kiệm rất nhiều thời gian và tiền bạc về sau.
Cách nghĩ thực tế
- Ngoài khoảng tham chiếu không tự động là bệnh
- Dương tính sàng lọc cần được khẳng định
- Kết quả cần được đọc trong bối cảnh
- Xu hướng theo thời gian có ý nghĩa
- Hỏi cho rõ trước khi ra về
Nội dung này mang tính thông tin chung; kết quả xét nghiệm phải do bác sĩ diễn giải.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ số ngoài khoảng tham chiếu có nghĩa là có bệnh không?
Không nhất thiết. Khoảng tham chiếu được xây dựng từ đa số người khoẻ mạnh, nên một tỉ lệ người khoẻ vẫn có chỉ số nằm ngoài khoảng đó.
Kết quả dương tính có chắc chắn là có bệnh không?
Không. Nhiều xét nghiệm sàng lọc cần xét nghiệm khẳng định. Kết quả dương tính ban đầu có thể là dương tính giả.
Có nên tự tra cứu kết quả trên mạng không?
Tra cứu để hiểu thêm thì được, nhưng không nên tự kết luận. Cùng một con số có ý nghĩa khác nhau tuỳ bối cảnh lâm sàng.
Nên hỏi bác sĩ những gì?
Kết quả này có nghĩa gì với tôi, có cần làm gì tiếp không, khi nào cần xét nghiệm lại, và dấu hiệu nào cần đi khám ngay.