Dự phòng trước và sau phơi nhiễm

Hai hình thức dự phòng bằng thuốc đã thay đổi cách phòng HIV, nhưng nhận thức về chúng còn thấp.

Hai hình thức khác nhau

• Dự phòng trước phơi nhiễm dùng liên tục
• Dự phòng sau phơi nhiễm dùng khẩn cấp
• Đối tượng khác nhau
• Cách dùng khác nhau
• Cả hai đều cần tư vấn y tế

Nhầm lẫn hai hình thức này dẫn tới dùng sai và mất hiệu quả.

Dự phòng trước phơi nhiễm

• Dùng đều đặn khi chưa nhiễm
• Dành cho người có nguy cơ cao liên tục
• Hiệu quả cao khi tuân thủ
• Cần xét nghiệm trước khi bắt đầu
• Cần theo dõi định kỳ
• Bác sĩ đánh giá phù hợp hay không

Hiệu quả phụ thuộc rất nhiều vào việc uống đều đặn.

Ai có thể phù hợp

• Có bạn tình nhiễm HIV chưa kiểm soát được
• Có nhiều bạn tình và không dùng bao cao su thường xuyên
• Thuộc nhóm nguy cơ cao theo đánh giá
• Người tiêm chích dùng chung dụng cụ
• Bác sĩ đánh giá từng trường hợp

Đây là quyết định y tế cần được tư vấn chứ không phải lựa chọn tự do.

Trước khi bắt đầu

• Phải xét nghiệm HIV trước
• Kiểm tra chức năng thận
• Xét nghiệm viêm gan B
• Tầm soát các bệnh lây khác
• Tư vấn về cách dùng

Bắt đầu khi đã nhiễm mà không biết có thể dẫn tới kháng thuốc.

Trong quá trình dùng

• Uống đều đặn theo hướng dẫn
• Xét nghiệm HIV định kỳ
• Theo dõi chức năng thận
• Tầm soát các bệnh lây khác
• Báo bác sĩ nếu có tác dụng phụ
• Không tự ngừng rồi dùng lại

Theo dõi định kỳ là phần bắt buộc chứ không phải tuỳ chọn.

Vẫn cần bao cao su

• Thuốc chỉ nhắm vào HIV
• Không phòng các bệnh lây khác
• Không tránh thai
• Kết hợp hiệu quả hơn
• Đây là điểm hay bị hiểu nhầm

Nhiều người bỏ bao cao su khi bắt đầu dùng thuốc dự phòng, và đó là rủi ro mới.

Dự phòng sau phơi nhiễm

• Dùng sau khi đã có nguy cơ
• Là tình huống khẩn cấp
• Càng sớm càng tốt
• Tính bằng giờ chứ không phải ngày
• Có giới hạn thời gian
• Sau giới hạn thì hiệu quả giảm nhiều

Thời gian là yếu tố quyết định trong tình huống này.

Khi nào cân nhắc

• Quan hệ không bảo vệ với người có nguy cơ
• Rách bao cao su
• Bị tấn công tình dục
• Kim tiêm đâm trong môi trường y tế
• Dùng chung kim tiêm
• Tới cơ sở y tế ngay để được đánh giá

Không tự đánh giá mức nguy cơ mà hãy để cơ sở y tế quyết định.

Quy trình khi tới cơ sở y tế

• Đánh giá mức độ nguy cơ
• Xét nghiệm HIV ban đầu
• Bắt đầu thuốc nếu có chỉ định
• Dùng trong thời gian được chỉ định
• Xét nghiệm lại sau khi kết thúc
• Cũng đánh giá các bệnh lây khác

Xét nghiệm ban đầu giúp xác định tình trạng trước khi dùng thuốc.

Về việc tuân thủ

• Phải uống đủ thời gian được chỉ định
• Không tự ngừng giữa chừng
• Đặt báo thức nhắc uống
• Báo bác sĩ nếu quên liều
• Báo nếu tác dụng phụ khó chịu

Bỏ dở giữa chừng làm mất phần lớn hiệu quả.

Về tác dụng phụ

• Buồn nôn
• Mệt mỏi
• Đau đầu
• Thường nhẹ và giảm dần
• Báo bác sĩ nếu nặng
• Không tự ngừng thuốc

Tác dụng phụ thường nhẹ hơn nhiều so với lo ngại ban đầu.

Sau khi kết thúc liệu trình

• Xét nghiệm lại theo lịch
• Có thể cần nhiều lần xét nghiệm
• Dùng biện pháp bảo vệ trong thời gian chờ
• Không bỏ lịch tái khám
• Cân nhắc dự phòng trước phơi nhiễm nếu nguy cơ tiếp diễn

Người phải dùng dự phòng khẩn cấp nhiều lần nên được tư vấn về dự phòng liên tục.

Về chi phí và tiếp cận

• Hỏi trước về chi phí
• Hỏi về chương trình hỗ trợ tại địa phương
• Một số nơi có chương trình miễn phí hoặc trợ giá
• Đừng để chi phí là lý do không tới hỏi
• Trong tình huống khẩn thì tới trước rồi hỏi sau

Trong tình huống sau phơi nhiễm, thời gian quan trọng hơn việc tính toán chi phí.

Tìm ở đâu

• Cơ sở y tế có dịch vụ về HIV
• Khoa truyền nhiễm
• Trung tâm y tế dự phòng ở một số nơi
• Hỏi trước về dịch vụ có sẵn
• Biết trước địa chỉ giúp hành động nhanh khi cần

Biết trước nơi cần tới là điều nên tìm hiểu từ khi chưa cần.

Cách nghĩ thực tế

• Hai hình thức dự phòng khác nhau hoàn toàn
• Sau phơi nhiễm tính bằng giờ
• Cần xét nghiệm và theo dõi
• Vẫn cần bao cao su
• Không tự mua thuốc dùng

Nội dung này mang tính thông tin chung; việc dùng thuốc dự phòng phải do bác sĩ chỉ định.

Câu hỏi thường gặp